Tryb rozkazujący
Ta lekcja jest o tym, jak powiedzieć komuś, żeby coś zrobił. Ta zasada jest jedną z najkrótszych w całym kursie, a usłyszysz ją codziennie: od nauczycieli, od sąsiadów i na tablicach na ulicy.
Wyobraź sobie lekcję niderlandzkiego. Nauczyciel wchodzi i mówi cztery krótkie rzeczy:
Usiądź.
Spójrz tutaj.
Posłuchaj mnie.
Przeczytaj książkę.
Zauważ, jak zaczyna się każde zdanie: od czasownika. Nie ma ik, nie ma jij, nie ma żadnej osoby. Każde zdanie po prostu mówi ci, co masz zrobić.
Czym jest polecenie
Polecenie to zdanie, które mówi komuś, żeby teraz coś zrobił. Może to być instrukcja („spójrz tutaj”), rozkaz („czekaj”) albo wskazówka drogi („jedź do Amsterdamu”). Forma czasownika w poleceniu nazywa się trybem rozkazującym.
Polecenie samo w sobie nie jest niegrzeczne, ale samo brzmi krótko i mocno. Dwa małe słowa mogą je złagodzić i uczynić uprzejmiejszym; poznasz je niżej.
Zasada: sam temat
Polecenie jest krótkie, bo osoba stoi tuż przed tobą. Nie musisz mówić, kto, więc niderlandzki pomija osobę i zostawia sam czasownik.
Tryb rozkazujący to po prostu temat: bezokolicznik bez -en, czyli też forma dla ik. Od werken masz ik werk, a polecenie to Werk! Nic się nie dodaje: ani -t, ani końcówki, ani osoby.
Zacznij od czasowników, które znasz. Ich tryb rozkazujący to formy dla ik, które już masz.
| Bezokolicznik | Znaczenie | Tryb rozkazujący |
|---|---|---|
| pracować | ||
| przychodzić | ||
| iść | ||
| stać | ||
| siedzieć |
Tematy gaan i staan to ga i sta, jak w ik ga i ik sta.
Oto trzy nowe czasowniki. Odetnij -en i masz tryb rozkazujący.
| Bezokolicznik | Znaczenie | Tryb rozkazujący |
|---|---|---|
| patrzeć | ||
| słuchać | ||
| czekać |
Nie dodawaj -t. Posłuchaj końca każdego słowa:
ty pracujesz
Pracuj!
Zdanie oznajmujące kończy się na t z werkt; polecenie go nie ma. Na końcu Wacht! i Zit! widać wprawdzie t, ale nikt go nie dodał. Należy do tematu, tak jak w .
Ta zasada działa prawie przy każdym czasowniku. Jedyny, który teraz musisz znać, to , który ma własny tryb rozkazujący: (bądź). Możesz go już używać:
Bądź cicho. (stil = cicho)
Jedno słowo może brzmieć ostro
Polecenie z jednego słowa jest najmocniejsze ze wszystkich. Między przyjaciółmi to nic złego. Ale i same brzmią ostro, jak coś, co mówi się do psa. Żeby poprosić kogoś, żeby usiadł, powiedz:
Usiądź.
Słowo po słowie znaczy to „idź siedzieć”. Najpierw jest Ga, a bezokolicznik zitten czeka na samym końcu. Buduje się to tak samo jak plan (gaan + bezokolicznik), tylko bez osoby na początku. Tutaj to jednak nie jest plan: znaczy po prostu „usiądź”.
Czasownik na początku
W zdaniu oznajmującym czasownik stoi na drugim miejscu. W pytaniu tak/nie czasownik idzie na początek, a za nim podmiot. Polecenie też zaczyna się od czasownika, ale po nim nie ma podmiotu, bo mówisz prosto do kogoś:
Czy pracujesz?
Pracuj!
Pytanie ma je po czasowniku; polecenie nie ma nikogo. Po czasowniku idzie reszta zdania, jak w każdym zdaniu:
Chodź tutaj.
Jedź do Amsterdamu.
Pomóż mi!
Oto te trzy zdania i cztery zdania nauczyciela, podzielone na dwie części:
| Tryb rozkazujący | Reszta |
|---|---|
| Kom | hier. |
| Ga | naar Amsterdam. |
| Help | me! |
| Ga | zitten. |
| Kijk | hier. |
| Luister | naar me. |
| Lees | het boek. |
Dwie małe uwagi. Czasownik luisteren łączy się z naar: słuchasz kogoś. A Lees to temat lezen, pisany tak jak w ik lees.
Po poleceniu zobaczysz i wykrzyknik (!), i kropkę (.). Wykrzyknik je wzmacnia, ale słowa i ich kolejność zostają takie same.
Mówienie, czego nie robić
Żeby powiedzieć komuś, żeby czegoś nie robił, dodaj do polecenia . Stoi tam, gdzie poznaliśmy w lekcji o niet: zwykle na końcu zdania.
Czekaj!
Nie czekaj.
Nie rób tego. (doe = tryb rozkazujący od doen, robić)
W Wacht niet polecenie to jedno słowo, więc niet stoi zaraz po nim. W Doe het niet jest małe słowo het, więc niet stoi po nim. Przed przyimkiem z rzeczownikiem albo nazwą, jak naar Amsterdam, stoi niet.
Jest też drugi sposób, żeby powiedzieć, czego nie robić, krótszy i bardziej stanowczy: niet + bezokolicznik.
Nie rób tak!
Tutaj czasownik to nie temat, tylko bezokolicznik , na samym końcu, a tuż przed nim stoi niet. Ludzie używają tej formy, żeby szybko coś przerwać: rodzic do dziecka albo przyjaciel do przyjaciela. Zobaczysz ją też na tablicach:
Zakaz palenia
Zakaz parkowania
(roken = palić, parkeren = parkować.) W tej krótkiej formie czasownik nie zmienia się dla żadnej osoby. Zostaje w formie ze słownika i dlatego tablice często jej używają: tablica mówi do wszystkich.
Uprzejmiejsze polecenie
Niderlandzki ma dwa małe słowa, które sprawiają, że polecenie jest uprzejmiejsze. Oba są bardzo częste.
Pierwsze to (proszę), które znasz z pierwszych lekcji. Postaw je na końcu, po przecinku:
Chodź tutaj.
Chodź tutaj, proszę.
Usiądź, proszę.
Drugie to . Znaczy „na chwilę” albo „tylko” i mówi drugiej osobie, że to zajmie tylko chwilę. Zwykle stoi tuż po czasowniku:
Spójrz tutaj na chwilę.
Posłuchaj mnie przez chwilę.
Możesz użyć obu naraz. Oto ten sam przekaz, od najmocniejszego do najłagodniejszego:
Czekaj!
Zaczekaj chwilę.
Zaczekaj chwilę, proszę.
Do kogo to mówisz
Tryb rozkazujący jest taki sam dla jednej osoby i dla grupy. Brzmi normalnie wobec osób, do których mówisz jij, je albo jullie: przyjaciół, rodziny, dzieci i kolegów z klasy.
Wobec kogoś, do kogo mówisz u (nieznajomej osoby, starszej osoby, kogoś w urzędzie), samo polecenie może brzmieć zbyt bezpośrednio. Lepiej zadać pytanie:
Czy możesz mi pomóc?
Czy może mi Pan, Pani pomóc? (grzecznie)
Tryb rozkazujący dla u buduje się inaczej, a pokaże to jedna z dalszych lekcji.
Spróbuj samodzielnie
Utwórz polecenie. Jaki jest tryb rozkazujący każdego czasownika?
- kijken
- luisteren
- wachten
Powiedz, czego nie robić.
- Powiedz: „Nie rób tego”.
- Tablica mówi, że nie wolno palić. Co jest na niej napisane?
Powiedz to uprzejmiej.
- Poproś grzecznie przyjaciela, żeby usiadł.
- Poproś przyjaciela, żeby spojrzał tutaj na chwilę.
- Poproś przyjaciela, żeby zaczekał chwilę, tak uprzejmie, jak tylko umiesz.
Odpowiedzi
- (Spójrz!)
- (Słuchaj!)
- (Czekaj!): t należy do tematu.
- : niet stoi po het.
- : niet + bezokolicznik.
- : nie Zit!, bo to mówi się do psa.
- : even stoi tuż po czasowniku.
- : oba małe słowa razem.
Podsumowanie
Umiesz już powiedzieć komuś, żeby coś zrobił, i to w uprzejmy sposób. Zachowaj tę tabelę.
| Chcesz powiedzieć | Wzór | Przykład |
|---|---|---|
| Zrób to | sam temat, nic nie dodajesz | |
| Zrób to, w kilku słowach | temat, potem reszta | |
| Nie rób tego | polecenie z niet, zwykle na końcu | |
| Krótkie, stanowcze „nie rób”, albo tablica | niet + bezokolicznik | |
| Lżejsze polecenie | even, zwykle tuż po czasowniku | |
| Uprzejmiejsze polecenie | alsjeblieft na końcu, po przecinku | |
| Najłagodniejsze polecenie | oba małe słowa |
- Tryb rozkazujący to temat: forma dla ik, bez -t, bez końcówki i bez osoby. Czasownik zijn ma własną formę: wees.
- Czasownik stoi na początku, a reszta idzie za nim. Forma jest taka sama dla jednej osoby i dla grupy.
- Zit! brzmi jak coś do psa. Do człowieka powiedz Ga zitten.
- Even i alsjeblieft sprawiają, że polecenie jest uprzejmiejsze. Przy u zamiast tego zadaj pytanie.
Następna lekcja: małe słowa, które łączą dwa zdania w jedno.