Spójniki współrzędne
Ta lekcja jest o małych słowach, które łączą dwa zdania w jedno. Potrzebujesz tylko pięciu takich słów, a usłyszysz je prawie w każdej rozmowie.
Oto dwa krótkie zdania:
Pracuję w Amsterdamie.
Ona mieszka w Utrechcie.
A oto te same dwa zdania połączone w jedno, z małym słowem pomiędzy nimi:
Pracuję w Amsterdamie i ona mieszka w Utrechcie.
Jedno małe słowo między dwoma zdaniami
To małe słowo to en i znaczy „i”. Słowo, które w ten sposób łączy dwa zdania, nazywamy spójnikiem.
Krótkie zdania są jasne, ale kiedy mówisz, chcesz łączyć swoje myśli: co robisz ty, a co ktoś inny, albo czego chcesz i dlaczego. Spójnik łączy dwie myśli w jednym zdaniu.
Spójnik po prostu stoi między dwoma zdaniami. Zabierz go, a zostaną dwa pełne zdania. Każde z nich zachowuje swój szyk zdania, dokładnie taki jak wtedy, gdy stoi samo. Spójrz jeszcze raz na połączone zdanie:
| Zdanie | Pierwsze miejsce | Drugie miejsce | Trzecie miejsce |
|---|---|---|---|
| Najpierw | Ik | werk | in Amsterdam |
| Potem | zij | woont | in Utrecht. |
Słowa en nie ma w tabeli, bo nie zajmuje ono żadnego miejsca. Policz miejsca w każdej części osobno. W obu częściach czasownik stoi na drugim miejscu, tak jak w każdym zwykłym zdaniu oznajmującym.
Dzięki temu łatwo to sprawdzisz. Zasłoń spójnik palcem. To, co zostanie, musi być dwoma dobrymi zdaniami. Jeśli tak jest, twój szyk zdania jest dobry.
Nie musisz więc uczyć się nowego szyku zdania: już wiesz, jak zbudować każdą część. Działa to bez względu na to, od czego zaczyna się druga część. Poniżej zobaczysz jedną, która zaczyna się od określenia czasu, i jedną, która jest pytaniem.
Pięć spójników
Każdy z tych pięciu ma swoje zadanie i żaden z nich nigdy nie zmienia formy.
| Spójnik | Znaczenie | Do czego służy |
|---|---|---|
| i | dodaje coś jeszcze | |
| ale | pokazuje kontrast | |
| albo, czy | daje wybór | |
| bo | podaje powód | |
| więc | podaje skutek |
En: dodajemy coś jeszcze
Słowo en znasz z pierwszych lekcji: to i tamto. Może ono łączyć dwa zdania:
Gotujemy i dzieci się bawią. (koken = gotować, spelen = bawić się)
Obie części to pełne zdania i każda ma własny czasownik: koken i spelen. W drugiej części rodzajnik i jego rzeczownik, de kinderen, trzymają się razem i zajmują jedno miejsce, więc spelen stoi na drugim miejscu.
en może też łączyć dwie rzeczy:
Mam kota i psa.
Tutaj jest tylko jeden czasownik, heb, więc en łączy kota i psa, a nie dwa zdania. W prawdziwej mowie en jest bardzo szybkie i lekkie; wsłuchaj się w nie między dwoma zwierzętami.
Maar: kontrast
maar znaczy „ale”. Po maar zdanie skręca: druga część różni się od pierwszej albo jest inna, niż można by się spodziewać.
On pije kawę, ale ona pije herbatę.
Jestem zmęczony, ale dziś pracuję.
W pierwszym zdaniu chodzi o dwie różne osoby. W drugim można by się spodziewać, że zmęczona osoba odpoczywa, ale ta osoba pracuje.
Druga część może też zaczynać się od określenia czasu. Wtedy działa zasada, którą znasz: określenie czasu stoi na pierwszym miejscu, czasownik na drugim, a podmiot po czasowniku.
Dziś pracuję, ale jutro nie pracuję.
| Zdanie | Pierwsze miejsce | Drugie miejsce | Trzecie miejsce |
|---|---|---|---|
| Najpierw | Ik | werk | vandaag, |
| Potem | morgen | werk | ik niet. |
Zasłoń maar, a zostaną dwa dobre zdania. Spójnik niczego nie zmienia.
Of: wybór
of znaczy „albo” lub „czy”: wybierasz jedną z dwóch dróg. Często usłyszysz je wtedy, gdy ktoś ci coś proponuje.
Chcesz kawy czy herbaty?
Tutaj of łączy dwa słowa, koffie i thee, i jest tylko jeden czasownik, wil. Dobra odpowiedź podaje to, co wybierasz, a nie ja albo nee.
of może też łączyć dwa całe pytania. Pytanie tak/nie zaczyna się od czasownika, więc każda część zaczyna się od własnego czasownika:
Przyjdziesz dzisiaj czy przyjdziesz jutro?
Zasłoń of, a zostaną dwa pytania tak/nie: Kom je vandaag? i Kom je morgen?
Want: powód
want znaczy „bo”. Patrzy wstecz na zdanie przed nim i je wyjaśnia. Wyobraź sobie, że po twoim pierwszym zdaniu ktoś pyta (Dlaczego?): część po want to twoja odpowiedź.
Dziś pracuję, bo jest duży ruch. (druk = ruchliwy)
Po want druga część jest zwykłym zdaniem, z czasownikiem na drugim miejscu: het is druk. Zasłoń want, a zostaną dwa dobre zdania.
Ona zostaje w domu, bo jest chora. (ziek = chory)
Nie jem, bo nie jestem głodny. (de honger = głód)
To ostatnie zdanie mówi, słowo po słowie: „Nie mam głodu”.
Niderlandzki ma jeszcze jedno słowo na „bo”. Działa ono inaczej, a wyjaśni je jedna z kolejnych lekcji. Na razie wystarczy ci want.
Nie myl want z wat. wat to słowo pytające z pierwszych lekcji. want ma w sobie n i podaje powód.
co
bo
Dus: skutek
dus znaczy „więc”. Podaje skutek zdania przed nim, czyli działa odwrotnie niż want. Oto te same dwa fakty, raz z jednym, raz z drugim słowem:
Dziś pracuję, bo jest duży ruch.
Jest duży ruch, więc dziś pracuję.
Z want najpierw podajesz skutek, a potem powód. Z dus najpierw podajesz powód, a potem skutek.
Dziś pracuję, więc nie mam czasu.
Pada deszcz, więc jadę autobusem.
Na razie naucz się Het regent (pada deszcz) jako jednej całości. Jedna z kolejnych lekcji wyjaśni małe słowo het w tym zwrocie.
Po dus czasem usłyszysz, że czasownik przychodzi od razu, przed podmiotem:
Dziś pracuję, więc nie mam czasu.
Tutaj dus nie stoi po prostu między dwoma zdaniami. Samo zajmuje pierwsze miejsce, jak określenie czasu, więc czasownik przychodzi zaraz po nim. Oba sposoby są poprawne i znaczą to samo. Zwykły szyk jest zawsze bezpieczny, więc w swoich zdaniach używaj właśnie jego.
Gdzie stawiamy przecinek
Spójrz jeszcze raz na dwa przykłady:
Pracuję w Amsterdamie i ona mieszka w Utrechcie.
On pije kawę, ale ona pije herbatę.
Przed en nie ma przecinka, a przed maar jest. Zasada brzmi:
- Przed maar, want i dus zwykle piszesz przecinek.
- Przed en i of krótkie zdania zwykle nie potrzebują przecinka.
Dobrze wiedzieć dlaczego. maar, want i dus wnoszą kontrast, powód albo skutek, więc przed nimi jest mała pauza. en i of tylko coś dodają albo dają wybór, więc zdanie płynie dalej.
Obie części są teraz jednym zdaniem, więc jest jedna wielka litera na początku i jedna kropka (albo znak zapytania) na końcu.
Spróbuj samodzielnie
Wybierz spójnik. Użyj maar, of, dus albo want.
- Ik heb een fiets, … ik heb geen auto.
- Wil je water … melk?
- Ik ben moe, … ik blijf thuis.
- Ik blijf thuis, … ik ben moe.
Dodaj przecinek.
- Zij blijft thuis want zij is ziek.
Ułóż słowa we właściwej kolejności.
- Zacznij drugą część od morgen, potem użyj ik, niet i werk: Ik werk vandaag, maar …
Odpowiedzi
- (Mam rower, ale nie mam samochodu.): kontrast.
- (Chcesz wody czy mleka?): wybór.
- (Jestem zmęczony, więc zostaję w domu.): skutek.
- (Zostaję w domu, bo jestem zmęczony.): powód. To te same fakty co w numerze 3, w odwrotnej kolejności.
- : przecinek stoi przed want.
- : morgen stoi na pierwszym miejscu, więc czasownik werk zostaje na drugim miejscu.
Podsumowanie
Teraz umiesz połączyć dwa zdania w jedno na pięć różnych sposobów. Zachowaj tę tabelę.
| Spójnik | Do czego służy | Przykład |
|---|---|---|
| (i) | dodaje coś jeszcze | (Gotujemy i dzieci się bawią.) |
| (ale) | kontrast | (Jestem zmęczony, ale dziś pracuję.) |
| (albo, czy) | wybór | (Chcesz kawy czy herbaty?) |
| (bo) | powód | (Dziś pracuję, bo jest duży ruch.) |
| (więc) | skutek | (Pada deszcz, więc jadę autobusem.) |
- Spójnik stoi między dwoma zdaniami i nie zajmuje żadnego miejsca. Każda część zachowuje swój szyk zdania; zasłoń spójnik, żeby to sprawdzić.
- want podaje powód; dus podaje skutek.
- Po dus możesz usłyszeć najpierw czasownik (dus heb ik), ale zwykły szyk jest zawsze bezpieczny.
- Przecinek przed maar, want i dus. Zwykle bez przecinka przed en i of.
Następna lekcja: czasowniki, które rozdzielają się na dwie części.