Kelime yapımı
Bir gişede form dolduruyorsun. Bir satırda (ad) yazıyor. Başka bir satırda (imza) yazıyor.
Bunlar uzun kelimeler ama onları okuyabilirsin. voor "ön" demektir, naam ise "ad"; yani ad, öndeki isimdir. hand el demektir, tekening ise çizim; yani imza, elinle yaptığın bir çizimdir.
Hollandacada bunlar gibi pek çok uzun kelime vardır; onlarla formlarda, mektuplarda ve tabelalarda karşılaşırsın. Uzun bir kelime zor görünür, ama çoğu zaman aslında tek büyük bir kelime değildir. Bir araya getirilmiş birkaç küçük parçadır.
Hollandaca uzun kelimeleri iki ana yolla kurar:
- İki kelimeyi birleştirip tek kelime yapar.
- Bir kelimeye küçük bir ek ekler.
Bu ders sana tek bir beceri öğretiyor: uzun bir kelimenin içine bakıp parçalarını bulmak.
Birleşik kelimeler: iki kelime bir olur
A1'den biliyorsun: birleştirilmiş iki kelimeden oluşan kelimeye birleşik kelime denir. Onu ortada boşluk bırakmadan, tek kelime olarak yazarsın. Her satırı soldan sağa oku: önce iki parça, sonra birleşik kelime.
| İlk parça | Son parça | Birleşik kelime | Anlamı |
|---|---|---|---|
| evin dış kapısı | |||
| bahçe masası | |||
| kitap dükkânı | |||
| aile hekimi |
arts, doktor için kullanılan başka bir kelimedir.
Birleşik kelimeleri yeniden dinle. Her biri bir solukta, tek kelime gibi, ortada ara vermeden söylenir. Vurgu genellikle ilk parçaya düşer; burada büyük harflerle gösterildi: TUINtafel, BOEKwinkel.
Son parça belirler
bir çeşit bahçe mi, yoksa bir çeşit masa mı? Bir masa. İlk parça, tuin, sadece nasıl bir masa olduğunu söyler.
Yani neredeyse her birleşik kelimede son parça o şeyin ne olduğunu söyler, ilk parça ise sadece biraz ek bilgi katar.
- : son parça deur, yani bu bir kapı.
- : son parça winkel, yani bu bir dükkân.
- : son parça arts, yani bu bir doktor.
Tanımlığı da son parça verir. tafel bir de-kelimesidir, bu yüzden bahçe masası da bir de-kelimesidir. İlk parça kendi de'sini ya da het'ini kaybeder ve bütün kelime son parçanın tanımlığını alır. Bu yüzden, huis bir het-kelimesi olsa da bir de-kelimesidir: deur bir de-kelimesidir.
Tersi de olur. Önce (şehir) ve (ev) kelimelerini, sonra (belediye binası) kelimesini dinle. stad bir de-kelimesidir, ama son parça, huis, bir het-kelimesidir; bu yüzden belediye binası bir het-kelimesidir.
Bu, uzun bir kelimenin tanımlığını ayrıca öğrenmek zorunda olmadığın anlamına gelir. Son parçaya bak: onun tanımlığı bütün kelimenin tanımlığıdır.
Ortada bir bağlantı sesi
Bazı birleşik kelimelerde iki parçanın arasında hiçbir şey yoktur, huisdeur gibi. Bazılarında ise ortada küçük, fazladan bir ses vardır; buna bağlantı sesi denir: iki parçayı birleştiren ama kendi başına anlamı olmayan bir ses. En yaygın iki bağlantı sesi küçük bir s ve yumuşak bir e'dir.
Birincisi küçük bir s:
istasyonun önündeki meydan
Bu, ve (meydan, şehirde büyük, açık bir alan) kelimelerinden oluşur, aralarında bir s vardır. s'yi duyabilirsin; şu örnekteki -s'ye benzer: (Tom'un kitabı). Aynı s şu kelimede de var: (trafik ışığı). verkeer trafik demektir, licht ise ışık.
İkincisi yumuşak bir e:
kitap rafı
Bu, ve (raf) kelimelerinden oluşur, aralarında -en- vardır. Bağlantı sesi, de ve je'de duyduğun yumuşak e'dir. Çoğul gibi görünür ve burada bu mantıklıdır: kitaplar için bir raf.
Ama bu her zaman birden fazla şeyle ilgili değildir. Şu kelimeyi al: (güneş gözlüğü). (güneş) ve (gözlük) kelimelerinden oluşur, aralarında yumuşak bir e vardır. Tek bir güneş var, yani buradaki yumuşak e'nin çoğulla hiçbir ilgisi yoktur.
Neden iki n? zon kelimesindeki o kısadır, bu yüzden kapalı kalmalıdır. Tek n olsaydı, n bir sonraki heceye geçerdi ve o uzun olurdu. Bu yüzden n iki kez yazılır; katten kelimesindeki yazım kuralının aynısı.
Bir kelimenin ne zaman bağlantı sesi aldığını ve hangisini aldığını söyleyen bir kural var mı? Bu aşamada kullanabileceğin bir kural yok. Bağlantı sesi, tıpkı bir ismin tanımlığı gibi, her kelime için sabittir. Bu yüzden birleşik kelimeyi bağlantı sesiyle birlikte, bir bütün olarak öğren; bir kelimenin içine baktığında ise onu atla.
Yeni kelimeler yapan ekler
Uzun bir kelime kurmanın ikinci bir yolu var. İki kelimeyi birleştirmek yerine bir kelimeye küçük bir ek eklersin. Böyle bir eke son ek denir: bir kelimenin sonuna eklenen küçük bir parça, tıpkı ön ekin başına eklenmesi gibi.
Bir son eki zaten biliyorsun: küçültme biçiminin -je'si. (ağaç) kelimesini (küçük ağaç) yapar. Son ek son parçadır, bu yüzden tanımlığı o belirler: her küçültme biçimi bir het-kelimesidir.
Hollandacada çok daha fazla son ek vardır. Bu ders dört küçük grupta altı işe yarar son ek gösteriyor. İyi haber şu: kelimeyi biliyorsan yeni kelimeyi neredeyse hemen okuyabilirsin: ziek'i biliyorsan ziekte'yi okuyabilirsin. Bu kelimeleri kendin yapman gerekmiyor. Son ekleri tanımayı öğren, daha önce hiç görmediğin kelimeleri de okuyabileceksin.
Sıfattan isme: -heid ve -te
Bir sıfata -heid ya da -te ekle, o niteliğin ismini elde edersin; tıpkı "özgür" kelimesinin "özgürlük" olması gibi. Yeni kelimenin içinde sıfatı hâlâ duyabilirsin.
| Sıfat | İsim | Anlamı |
|---|---|---|
| (özgür) | özgürlük | |
| (sağlıklı) | sağlık | |
| (hasta) | hastalık | |
| (sıcak) | sıcaklık |
Bu yolla yapılan bir isim her zaman bir de-kelimesidir, çünkü son ek son parçadır ve tanımlığı o belirler.
Bir kelime bu iki son ekten hangisini alır? Bunu tahmin edemezsin, bu yüzden ikisini birlikte öğren, tıpkı bir ismi tanımlığıyla öğrendiğin gibi. Örneğin gezond, -heid alır; warm ise -te alır.
Bir durum: -schap
-schap son eki bir durumun ismini yapar; arkadaş olmak ya da mutlu olmak gibi. Çoğunlukla bir isme eklenir.
| Başlangıç | İsim | Anlamı |
|---|---|---|
| (arkadaş) | arkadaşlık | |
| (mutlu) | sevinç, mutluluk |
blij bir sıfattır, yani -schap bir sıfata da eklenebilir. blij ile -schap arasındaki fazladan d'ye dikkat et.
Bu isimlerin çoğu de-kelimesidir, de vriendschap gibi. Ama yaygın birkaçı het-kelimesidir, örneğin (manzara). Bu kelime het land (toprak, arazi) kelimesinden gelir: çevrende gördüğün bütün topraklardır. Yani her -schap kelimesi bir durum değildir ve tanımlık sabit değildir. Tanımlığı kelimeyle birlikte öğren.
İsimden sıfata: -lijk ve -loos
İki son ek bir ismi sıfata çevirir:
- -lijk "öyle olan" ya da "içinde o olan" demektir.
- -loos "olmadan, -sız" demektir.
Her kelimenin sonundaki son eke kulak ver.
| İsim | Sıfat | Anlamı |
|---|---|---|
| (arkadaş) | cana yakın, dostça | |
| (tehlike) | tehlikeli | |
| (iş) | işsiz (işi yok) | |
| (çatı) | çatısız (evi yok) |
vriendelijk kelimesinde vriend ile -lijk arasına fazladan bir e girer.
vriend'i biraz önce vriendschap kelimesinde gördün. Aynı kelime farklı son ekler alabilir ve nasıl bir kelime elde edeceğini son ek belirler.
Bunlar sıradan sıfatlardır, yani bir ismin önünde diğer bütün sıfatlarla aynı -e kuralına uyarlar (A1 Ders 12). Aşağıda bir örnek göreceksin.
Fiilden sıfata: -baar
-baar son eki genellikle "yapılabilir" demektir. Bir fiilin köküne, yani -en'i olmayan mastara eklenir. Yeni kelimenin içinde kökü duyabilirsin.
| Mastar | Kök | Sıfat | Anlamı |
|---|---|---|---|
| (okumak) | lees | okunabilir | |
| (ödemek) | betaal | uygun fiyatlı (parasını ödeyebilirsin) |
Kök uzun ünlüsünü korur, bu yüzden ünlü iki kez yazılır: lees, betaal. lees kelimesinde ayrıca lezen'deki z, s olur.
Hepsini bir araya getirmek
Her cümledeki uzun kelimeleri bul ve içlerine bak.
Güneş gözlüğüm bahçe masasının üstünde.
Bu kitap dükkânındaki kitaplar çok uygun fiyatlı.
Cana yakın adam belediye binasının önünde duruyor.
Onun metni okunabilir değil.
de tekst metin demektir: birinin yazdığı sözcükler.
Sıfatlara bak. vriendelijk -e'sini alır ve vriendelijke olur, çünkü bir de-kelimesi olan man'in önünde durur. Ama betaalbaar ve leesbaar fiilden sonra gelir, bu yüzden -e almazlar.
Kendin dene
Önce her cevabı yaz, sonra aşağıdaki cevaplarla karşılaştır. Cevap Hollandaca ise onu dinle.
Her kelimenin içine bak. Onu iki parçaya ayır ve ne olduğunu söyle.
- de buurvrouw
- de winterjas
- de tuinstoel
Şimdi tanımlık: de mi, het mi? Son parça belirler.
- de telefoon + het nummer (numara)
- het hoofd + de pijn
Son olarak son ekler.
- leesbaar: onu okuyabilir misin, yoksa okuyamaz mısın?
- dakloos: çatılı mı, çatısız mı?
- de gezondheid: isim mi, sıfat mı? de mi, het mi?
Cevaplar
- : buur + vrouw. Yanında oturan kadın: kadın komşu. Son parça vrouw.
- de winterjas: winter + jas (bir mont). Kış için bir mont.
- de tuinstoel: tuin + stoel (bir sandalye). Bahçe için bir sandalye.
- : son parça nummer, bir het-kelimesi. Yani telefoon bir de-kelimesi olsa da het. Telefon numarası.
- : son parça pijn, bir de-kelimesi. Yani hoofd bir het-kelimesi olsa da de. Baş ağrısı: başındaki ağrı.
- Okuyabilirsin. = lees + baar: okunabilir.
- Çatısız. çatısız demektir.
- Bir isim ve bir de-kelimesi: -heid her zaman bir de-kelimesi yapar. sağlık demektir.
Özet
| Parçalar | Kelime | Tanımlık | Anlamı |
|---|---|---|---|
| de stad + het huis | het | belediye binası | |
| het huis + de arts | de | aile hekimi | |
| het station + s + het plein | het | istasyonun önündeki meydan | |
| het boek + en + de plank | de | kitap rafı |
| Son ek | Yaptığı | Örnekler | Ana nokta |
|---|---|---|---|
| -heid, -te | isim, her zaman de | , | sıfattan isme |
| -schap | isim, çoğu zaman de, bazen het | , | bir durum; tanımlığı öğren |
| -lijk, -loos | sıfat | , | öyle olan; olmadan |
| -baar | sıfat | , | kök + baar: yapılabilir |
Uzun bir kelimenin içine nasıl bakılır:
- Sondan başla. Bir son ek görüyor musun? O zaman nasıl bir kelime olduğunu bilirsin.
- Son ek yok mu? Son parçayı bul. O şeyin ne olduğunu o söyler ve tanımlığı o verir.
- Baştaki parçayı ayır. Ortadaki küçük bir s'yi ya da yumuşak bir e'yi atla: o bir bağlantı sesidir.
Bir dahaki dışarı çıkışında tabelaları ve vitrinleri oku. Uzun bir kelime gördüğünde sondan başla ve içine bak.
Sonraki ders: bildiklerini günlük durumlarda kullanmak: bir e-posta, bir not, bir telefon görüşmesi ve bir büroya ziyaret.