Szyk słów w środku zdania
Znasz już oba końce niderlandzkiego zdania. Czasownik na drugim miejscu zgadza się z podmiotem, a bezokolicznik, imiesłów czasu przeszłego albo przedrostek czasownika rozdzielnego czeka na samym końcu.
Ta lekcja jest o wszystkim, co jest pomiędzy. W krótkim zdaniu nie ma tam prawie nic. Dłuższe zdanie może zawierać osobę, czas, miejsce i rzecz, i wtedy potrzebna jest kolejność. Dobra wiadomość jest taka, że ta kolejność jest stała, a każdy krok ma prosty powód.
Pole środkowe
Spójrz na te dwa zdania:
Dzisiaj pracuję w domu.
Wczoraj pracowaliśmy w ogrodzie.
| Początek | Czasownik na drugim miejscu | Pole środkowe | Sam koniec |
|---|---|---|---|
| Ik | werk | vandaag thuis | (nic) |
| Wij | hebben | gisteren in de tuin | gewerkt |
Wszystko, co stoi między czasownikiem na drugim miejscu a samym końcem, nazywamy polem środkowym. Pierwsze zdanie ma tylko jeden czasownik, więc jego sam koniec jest pusty.
Kiedy, jak, gdzie
Pole środkowe idzie w kolejności trzech słów pytających: (kiedy), (jak), (gdzie). Najpierw jest czas, potem sposób („jak”), potem miejsce.
Widać to w dwóch zdaniach powyżej. W obu czas stoi przed miejscem: vandaag przed thuis, a gisteren przed in de tuin.
Teraz dodaj „jak”. Słowa (razem) i (pociągiem) mówią, jak coś robisz, i stoją między czasem a miejscem.
Jutro jadę pociągiem do Amsterdamu.
Dzisiaj idziemy razem na targ.
| Kiedy? | Jak? | Gdzie? |
|---|---|---|
| morgen | met de trein | naar Amsterdam |
| vandaag | samen | naar de markt |
Zdanie nie musi mieć wszystkich trzech. Użyj tych, których potrzebujesz, i trzymaj je w tej kolejności.
Krótkie słowa idą pierwsze
Znasz nieakcentowane zaimki w funkcji dopełnienia me, je, hem, haar, het, ons i ze oraz zaimek zwrotny zich. W zwykłym zdaniu wymawiasz je lekko, bez nacisku. Ponieważ są takie lekkie, stoją tuż za czasownikiem na drugim miejscu, nawet przed określeniem czasu.
On widzi się ze mną jutro.
Najpierw krótkie słowo , potem określenie czasu . Hij ziet morgen me jest niepoprawne.
Oto zdanie z trzema elementami w polu środkowym. Posłuchaj : jest tak szybkie i lekkie, że prawie znika.
Kupiłem to wczoraj w Amsterdamie.
Kolejność to: krótkie słowo het, czas gisteren i miejsce in Amsterdam. Potem gekocht czeka na samym końcu.
Tak samo jest z ons i zich. W pierwszym zdaniu poniżej op straat znaczy „na ulicy” ( to ulica) i to jest miejsce.
Oni widzieli nas wczoraj na ulicy.
On jutro się nie myje.
Najpierw znane, na końcu nowe
Teraz rzeczowniki. Niektóre rzeczowniki stoją po , , albo . Kiedy mówisz (ta książka), ty i słuchacz wiecie, o którą książkę chodzi. Taki rzeczownik nazywamy rzeczownikiem określonym.
Inne rzeczowniki stoją po albo albo w ogóle nie mają rodzajnika. Kiedy mówisz (jakaś książka), słuchacz nie wie, o którą chodzi. Jest dla niego nowa albo to po prostu jakakolwiek książka. Taki rzeczownik nazywamy rzeczownikiem nieokreślonym.
Niderlandzki lubi zaczynać od tego, co obie osoby już wiedzą, a nowości zostawiać na później. Dlatego w polu środkowym:
- rzeczownik określony (po de, het, dit, mijn) zwykle stoi przed określeniem czasu,
- rzeczownik nieokreślony (po een, geen albo bez rodzajnika) stoi po nim.
Zobacz, gdzie stoi książka obok gisteren:
Przeczytałem tę książkę wczoraj. (Oboje wiecie, którą książkę.)
Wczoraj przeczytałem jakąś książkę. (Ta książka jest dla słuchacza nowa.)
Zaimek dla osoby, która coś dostaje, na przykład (jemu) albo (im), działa tak samo. Idzie pierwszy, tuż za czasownikiem na drugim miejscu, a nowa rzecz idzie na koniec.
Jutro dajemy im książkę.
Czyli kolejność jest taka: kto dostaje, czas, nowa rzecz. Jest jeszcze jeden mały dodatek. Po zaimku takim jak hem albo hun rzeczownik określony może też stać za określeniem czasu. Tutaj het geld (pieniądze) jest znane i stoi po vandaag:
Dzisiaj daję mu te pieniądze.
Zwykła kolejność, z het geld przed vandaag, też jest w porządku.
Gdzie stoi niet
Na ostatnich lekcjach było, że stoi po zwykłych częściach zdania: po podmiocie, czasowniku, krótkich słowach, rzeczownikach określonych i określeniu czasu. Stoi przed słowami, które należą na koniec, na przykład przed przyimkiem z rzeczownikiem albo przed bezokolicznikiem czy imiesłowem czasu przeszłego. Dlatego w polu środkowym niet stoi po określeniu czasu, a przed miejscem.
Dzisiaj nie pracuję w ogrodzie.
Dzisiaj nie pracowaliśmy w ogrodzie.
Ona nie umyła dzisiaj psa.
On jutro się nie myje.
W trzecim zdaniu to rzeczownik określony, więc stoi przed określeniem czasu i przed niet. W czwartym pierwsze jest krótkie słowo zich. Z rzeczownikiem nieokreślonym używasz geen zamiast een + niet, a geen stoi tuż przed swoim rzeczownikiem.
Cała kolejność
Oto cała kolejność w jednej linijce, którą możesz sobie powtarzać: krótkie, znane, kiedy, nowe, niet, jak, gdzie.
| Krok | Co tam stoi | Przykłady |
|---|---|---|
| 1. krótkie | zaimki nieakcentowane | me, hem, het, ons, zich |
| 2. określone | rzeczowniki określone | het boek, de hond |
| 3. kiedy | czas | gisteren, vandaag, morgen |
| 4. nieokreślone | rzeczowniki nieokreślone | een boek |
| 5. niet | słowo „nie” | niet |
| 6. jak | sposób | samen, met de trein |
| 7. gdzie | miejsce | in de tuin, naar Amsterdam, op straat |
Po kroku siódmym przychodzi sam koniec: bezokolicznik, imiesłów czasu przeszłego albo przedrostek.
Prawie nigdy nie użyjesz wszystkich siedmiu w jednym zdaniu. Wybierz te, których potrzebujesz, i zachowaj ich kolejność. Oto dwa zdania przeczytane krok po kroku:
- (Oni widzieli nas wczoraj na ulicy.) Krótkie: ons. Kiedy: gisteren. Gdzie: op straat. Potem gezien na samym końcu.
- (Dzisiaj nie pracowaliśmy w ogrodzie.) Kiedy: vandaag. Niet: niet. Gdzie: in de tuin. Potem gewerkt na samym końcu.
Określenie czasu na początku
Zdanie nie musi zaczynać się od podmiotu. Pierwsze miejsce może zająć określenie czasu. Czasownik zostaje na drugim miejscu, a podmiot przesuwa się za niego. Określenie czasu opuściło pole środkowe, a wszystko inne zachowuje swoją kolejność.
Kupiłem to wczoraj w Amsterdamie.
Wczoraj kupiłem to w Amsterdamie.
Słowa są te same. Gisteren przeszło na początek, a ik przesunęło się za heb. Słowa het, in Amsterdam i gekocht się nie ruszyły. Zauważ, że podmiot stoi tuż po czasowniku, przed krótkim słowem.
Spróbuj samodzielnie
Ułóż słowa w kolejności. Najpierw powiedz na głos całe zdanie, potem sprawdź odpowiedź.
- Wij hebben / in de tuin / gisteren / gewerkt (Wczoraj pracowaliśmy w ogrodzie.)
- Hij ziet / morgen / me (On widzi się ze mną jutro.)
- Ik heb / gelezen / gisteren / het boek (Przeczytałem tę książkę wczoraj. Oboje znacie tę książkę.)
- Ik heb / gelezen / een boek / gisteren (Wczoraj przeczytałem jakąś książkę. To nowa książka.)
- Ik werk / in de tuin / vandaag / niet (Dzisiaj nie pracuję w ogrodzie.)
- Zacznij od określenia czasu: Ik heb het gisteren in Amsterdam gekocht. (Wczoraj kupiłem to w Amsterdamie.)
Teraz powiedz te dwa zdania po niderlandzku:
- Jutro dajemy im książkę.
- Dzisiaj idziemy razem na targ.
Odpowiedzi
- (Wczoraj pracowaliśmy w ogrodzie.) — czas przed miejscem.
- (On widzi się ze mną jutro.) — krótkie słowo me jest pierwsze.
- (Przeczytałem tę książkę wczoraj.) — het boek jest znane, więc stoi przed gisteren.
- (Wczoraj przeczytałem jakąś książkę.) — een boek jest nowe, więc stoi po gisteren.
- (Dzisiaj nie pracuję w ogrodzie.) — niet stoi po określeniu czasu, a przed miejscem.
- (Wczoraj kupiłem to w Amsterdamie.) — gisteren idzie na początek, ik przesuwa się za heb, a reszta zachowuje swoją kolejność.
- (Jutro dajemy im książkę.)
- (Dzisiaj idziemy razem na targ.)
Teraz powiedz na głos dwa zdania. Jedno mówi, gdzie byłeś albo co robiłeś wczoraj: użyj gisteren i miejsca. Drugie ma krótkie słowo, na przykład het albo me, tuż za czasownikiem na drugim miejscu.
Podsumowanie
- Pole środkowe to wszystko między czasownikiem na drugim miejscu a samym końcem.
- Najpierw czas, potem sposób, potem miejsce: kiedy, jak, gdzie.
- Krótkie słowa (me, hem, haar, het, ons, zich) stoją tuż za czasownikiem na drugim miejscu, przed określeniem czasu.
- Rzeczownik określony (po de, het, dit, mijn) zwykle stoi przed określeniem czasu. Rzeczownik nieokreślony (po een, geen albo bez rodzajnika) stoi po nim.
- Niet stoi po określeniu czasu, a przed miejscem i samym końcem.
- Określenie czasu na początku opuszcza pole środkowe. Podmiot przesuwa się za czasownik, a reszta zachowuje swoją kolejność.
| Co | Gdzie stoi | Przykład |
|---|---|---|
| krótkie słowo | pierwszy | (On widzi się ze mną jutro.) |
| rzeczownik określony | przed określeniem czasu | (Przeczytałem tę książkę wczoraj.) |
| rzeczownik nieokreślony | po określeniu czasu | (Wczoraj przeczytałem jakąś książkę.) |
| czas, sposób, miejsce | w tej kolejności | (Jutro jadę pociągiem do Amsterdamu.) |
| niet | po określeniu czasu, przed miejscem | (Dzisiaj nie pracuję w ogrodzie.) |
| najpierw określenie czasu | podmiot przesuwa się za czasownik | (Wczoraj kupiłem to w Amsterdamie.) |
Następna lekcja: małe słowo er wraca z nowym zadaniem.