Die i dat: jak powiedzieć, który
Dziś nauczysz się mówić, o którego mężczyznę albo o którą książkę ci chodzi.
Sam rzeczownik często nie wystarcza. Wyobraź sobie trzech mężczyzn w pokoju. Jeśli powiesz de man, twój przyjaciel nie wie, o którego ci chodzi. Potrzebujesz kilku słów więcej: „mężczyzna, który tu pracuje”. Teraz twój przyjaciel już wie.
Niderlandzki dodaje te słowa tuż za rzeczownikiem.
Mężczyzna, który tu pracuje...
Kropki pokazują, że zdanie jeszcze się nie skończyło. Słowa die hier werkt mówią, który mężczyzna: ten, który tu pracuje. Taką część, która stoi tuż za rzeczownikiem i mówi o nim coś więcej, nazywamy zdaniem względnym. To rodzaj zdania podrzędnego, takiego jak te z lekcji 17–19 poziomu A2. Słowo, które je zaczyna, tutaj die, nazywamy zaimkiem względnym.
die czy dat?
Dla osoby albo rzeczy używa się dwóch zaimków względnych: i . To rzeczownik decyduje, którego potrzebujesz, a działają tu te same dwa kosze co przy rodzajnikach: jeden na słowa z de i jeden na słowa z het.
- Po słowie z de używaj die: de man, de vrouw.
- Po liczbie mnogiej też używaj die, bo każda liczba mnoga łączy się z de: de boeken.
- Po słowie z het w liczbie pojedynczej używaj dat: het boek, het huis.
Czyli jedna książka (het boek) łączy się z dat, ale więcej książek (de boeken) łączy się z die.
Pomaga tu mały trik. Het, dit i dat kończą się na -t, a de, deze i die kończą się na -e. Więc dat pasuje do het, a die pasuje do de.
Oto pięć rzeczowników, każdy ze swoim zdaniem względnym.
Mężczyzna, który tu pracuje...
Kobieta, którą znam...
Książki, które leżą na stole...
Książka, którą czytam...
Dom, który kupujemy...
Zdrobnienia łączą się z dat
Większość słów oznaczających ludzi to słowa z de, więc dla osoby często użyjesz die. Ale kilka słów oznaczających ludzi to słowa z het.
Dziewczyna, która tu mieszka...
Dziewczyna to osoba, więc możesz spodziewać się die. Ale niderlandzki patrzy na słowo, a nie na osobę. Meisje kończy się na -je, więc to zdrobnienie, a każde zdrobnienie to słowo z het. Dlatego łączy się z dat. Słowo (dziecko) też jest słowem z het, więc też łączy się z dat.
Czasownik idzie na sam koniec
Zdanie względne to zdanie podrzędne, więc obowiązuje w nim ta sama zasada co w zdaniu z (ponieważ): czasownik idzie na sam koniec. Oto znowu pięć przykładów podzielonych na części. Spójrz na ostatnią kolumnę.
| Rzeczownik | die / dat | Reszta zdania | Czasownik |
|---|---|---|---|
| De man | die | hier | werkt |
| De vrouw | die | ik | ken |
| De boeken | die | op de tafel | liggen |
| Het boek | dat | ik | lees |
| Het huis | dat | wij | kopen |
W każdym wierszu czasownik stoi na końcu.
Kto jest podmiotem tego czasownika? Die i dat odnoszą się do rzeczownika przed nimi, ale ten rzeczownik nie zawsze jest podmiotem. Porównaj te dwa zdania względne.
- W die hier werkt słowo die to mężczyzna i to on jest podmiotem: on tu pracuje.
- W die ik ken słowo die to kobieta, ale podmiotem jest ik: ja ją znam.
Za każdym razem słowo to zostaje die. Zmienia się tylko czasownik, bo pasuje do własnego podmiotu: werkt do mężczyzny, ken do ik, liggen do książek.
Całe zdanie
Zdanie względne nigdy nie stoi samo. Siedzi w zdaniu głównym, tuż za swoim rzeczownikiem. W tych zdaniach rzeczownik zaczyna zdanie, więc czasownik zdania głównego stoi zaraz po zdaniu względnym.
Mężczyzna, który tu pracuje, jest moim ojcem.
Kobieta, którą znam, mieszka w Amsterdamie.
Książka, którą czytam, jest bardzo dobra.
Dom, który kupujemy, jest duży.
Książki, które leżą na stole, są moje.
Jak w lekcji 5 poziomu A1, liczysz miejsca w zdaniu, a nie słowa. Rzeczownik i jego zdanie względne tworzą razem jedną całość i razem zajmują pierwsze miejsce. Czasownik zdania głównego stoi zaraz potem, na drugim miejscu.
| Pierwsze miejsce | Drugie miejsce | Reszta |
|---|---|---|
| De man die hier werkt | is | mijn vader. |
| De vrouw die ik ken | woont | in Amsterdam. |
| Het boek dat ik lees | is | erg goed. |
| Het huis dat wij kopen | is | groot. |
| De boeken die op de tafel liggen | zijn | van mij. |
Każde zdanie ma teraz dwa czasowniki, a każdy czasownik ma własny podmiot. W drugim zdaniu ken pasuje do ik, a woont pasuje do de vrouw. W ostatnim zdaniu zijn pasuje do de boeken, a nie do de tafel.
Spójrz też na przecinki. Przed die ani dat nie ma przecinka, bo zdanie względne mówi, o który z nich chodzi. Za to po zdaniu względnym przecinek jest częsty. Bez niego dwa czasowniki stałyby obok siebie: werkt is. Przecinek oznacza krótką pauzę, którą słychać w pierwszym zdaniu.
Dwa czasowniki w zdaniu względnym
Czasem zdanie względne ma dwa czasowniki, na przykład w czasie przeszłym złożonym (lekcje 1–3 poziomu A2). Oba idą na sam koniec zdania i zostają razem.
Mężczyzna, którego widziałem wczoraj, to mój sąsiad.
Zdanie względne to die ik gisteren heb gezien. Kończy się czasownikiem posiłkowym heb i imiesłowem czasu przeszłego gezien, które stoją obok siebie. Potem jest przecinek, a potem is, czasownik zdania głównego.
Zaimek wskazujący czy względny?
Znasz też die i dat jako zaimki wskazujące, które stoją przed rzeczownikiem.
Tamten mężczyzna tu pracuje.
Tamta książka jest nowa.
To całe zdania ze zwykłym szykiem. Teraz porównaj dwa zdania względne.
Mężczyzna, który tu pracuje...
Książka, która jest nowa...
Słowa są te same, ale rola jest inna. Żeby je odróżnić, zobacz, gdzie stoi to słowo.
- Przed rzeczownikiem (die man, dat boek) to zaimek wskazujący, a zdanie zachowuje zwykły szyk.
- Tuż za rzeczownikiem (de man die, het boek dat) zaczyna zdanie względne, a czasownik idzie na sam koniec. W dat nieuw is czasownik is stoi po nieuw.
Jest też trzecie dat, to z lekcji 17 poziomu A2.
Myślę, że on dziś pracuje.
To dat stoi po czasowniku takim jak denken. Nie stoi ani przed rzeczownikiem, ani za nim.
Miejsca: waar
Zdanie względne może zaczynać jeszcze jedno słowo: (gdzie). Używaj go, gdy zdanie mówi, gdzie coś jest albo się dzieje.
Dom, gdzie mieszkam, jest stary.
Miasto, gdzie ona pracuje, jest duże.
To jest sklep, gdzie kupuję chleb.
W każdym zdaniu zdanie względne mówi, gdzie: gdzie mieszkam, gdzie ona pracuje, gdzie kupuję chleb. Dwie rzeczy zostają takie same jak wcześniej, a jedna jest nowa.
- Waar nie zwraca uwagi na de ani het. Het huis to słowo z het, a de stad i de winkel to słowa z de, ale wszystkie trzy łączą się z waar.
- Czasownik nadal idzie na sam koniec zdania: woon, werkt, koop.
- W trzecim zdaniu zdanie względne stoi na samym końcu zdania. Nic po nim nie ma, więc nie ma przecinka.
Jak wybrać między waar a die albo dat? Zapytaj siebie, czy zdanie mówi, gdzie coś się dzieje. Porównaj pierwsze zdanie powyżej z tym zdaniem o domu.
Dom, który kupujemy, jest duży.
W pierwszym zdaniu dom to miejsce, gdzie mieszkam, więc jest waar. W tym dom to rzecz, którą kupujemy, więc jest dat. Rzeczownik oznaczający miejsce łączy się z waar tylko wtedy, gdy zdanie mówi, gdzie. I nigdy nie używaj die ani dat, gdy zdanie mówi, gdzie: Het huis dat ik woon to błąd.
Spróbuj samodzielnie
Najpierw powiedz każdą odpowiedź na głos, potem sprawdź.
die, dat czy waar? Uzupełnij lukę.
- De vrouw ... bij de deur staat, is mijn moeder.
- Het boek ... op de tafel ligt, is van mij.
- De kinderen ... in de tuin spelen, zijn van de buren.
- Het meisje ... naast mij zit, heet Sara.
- Het hotel ... wij slapen, is nieuw.
Ułóż części we właściwej kolejności. Zacznij od rzeczownika.
- is groot / hebben gekocht / Het huis / wij gisteren / dat
Odpowiedzi
- die: De vrouw die bij de deur staat, is mijn moeder. (Kobieta, która stoi przy drzwiach, to moja mama.) — vrouw to słowo z de.
- dat: Het boek dat op de tafel ligt, is van mij. (Książka, która leży na stole, jest moja.) — słowo z het w liczbie pojedynczej.
- die: De kinderen die in de tuin spelen, zijn van de buren. (Dzieci, które bawią się w ogrodzie, to dzieci sąsiadów.) — kind to słowo z het, ale liczba mnoga łączy się z die.
- dat: Het meisje dat naast mij zit, heet Sara. (Dziewczyna, która siedzi obok mnie, ma na imię Sara.) — zdrobnienie to słowo z het.
- waar: Het hotel waar wij slapen, is nieuw. (Hotel, gdzie śpimy, jest nowy.) — zdanie mówi, gdzie.
- Het huis dat wij gisteren hebben gekocht, is groot. (Dom, który kupiliśmy wczoraj, jest duży.) — oba czasowniki, hebben gekocht, stoją obok siebie na samym końcu zdania względnego.
Brawo. Teraz powiedz na głos coś o ulicy, przy której mieszkasz. Zacznij od De straat waar ik woon, is ... i dokończ znanym słowem, na przykład groot, klein, mooi, druk albo oud.
Podsumowanie
- Zdanie względne stoi tuż za rzeczownikiem i mówi, o który chodzi. To zdanie podrzędne, więc czasownik idzie na sam koniec i pasuje do własnego podmiotu.
- Rzeczownik i jego zdanie względne razem zajmują pierwsze miejsce. Przed die ani dat nie ma przecinka; po zdaniu względnym przecinek jest częsty.
- Dwa czasowniki w zdaniu względnym idą razem na sam koniec: heb gezien.
- Przed rzeczownikiem die i dat to zaimki wskazujące. Tuż za rzeczownikiem zaczynają zdanie względne.
| Rzeczownik | Słowo | Przykład |
|---|---|---|
| słowo z de | die | (Mężczyzna, który tu pracuje, jest moim ojcem.) |
| liczba mnoga | die | (Książki, które leżą na stole, są moje.) |
| słowo z het w liczbie pojedynczej | dat | (Dom, który kupujemy, jest duży.) |
| zdrobnienie | dat | (Dziewczyna, która tu mieszka...) |
| miejsce, gdy zdanie mówi, gdzie | waar | (Dom, gdzie mieszkam, jest stary.) |
Następna lekcja: jak włożyć pytanie do zdania, z of.