Perfectum: czasowniki regularne
Wyobraź sobie, że kolega z pracy pyta cię o wczorajszy dzień. Pracowałeś? Dzwoniłeś do mamy? Każda odpowiedź dotyczy czegoś, co już się skończyło.
Do tej pory mówiliśmy o teraźniejszości: o tym, co robisz, co robisz zawsze i co planujesz na jutro. W tej lekcji uczysz się mówić o przeszłości. Zaczniemy od dwóch zdań, które ludzie mówią codziennie.
Pracowałeś wczoraj?
Wczoraj dzwoniłem do mamy.
Słowo znaczy „wczoraj”. Każde zdanie ma dwa czasowniki: jeden blisko początku, a drugi na samym końcu. Pod koniec tej lekcji zbudujesz oba zdania samodzielnie.
Dwa czasowniki dla przeszłości
Znasz już (mieć). W zdaniu (Mam psa.) mówi, co ktoś posiada.
W zdaniu o przeszłości hebben dostaje drugie zadanie. Nie mówi już, że ktoś coś posiada; tylko pomaga drugiemu czasownikowi. Czasownik, który w ten sposób pomaga innemu czasownikowi, to czasownik posiłkowy. Działa jak czasowniki modalne, które znasz (kunnen, moeten, willen, mogen): stoi na drugim miejscu w zdaniu i zmienia się zależnie od podmiotu.
Drugi czasownik czeka na samym końcu, w specjalnej formie, która pokazuje, że czynność się skończyła. Ta forma to imiesłów czasu przeszłego.
Pracowałem. (Może też znaczyć: popracowałem.)
Tutaj heb to czasownik posiłkowy, a (pracował) to imiesłów czasu przeszłego. Razem tworzą czas przeszły złożony (perfectum), czyli sposób, w jaki niderlandzki mówi o przeszłości w większości codziennych rozmów.
Czasownik posiłkowy zmienia się zależnie od osoby, ale imiesłów czasu przeszłego nigdy się nie zmienia. Za każdym razem zostaje gewerkt.
| Kto i czasownik posiłkowy | Imiesłów czasu przeszłego |
|---|---|
| , | |
Jak zrobić imiesłów czasu przeszłego
Imiesłów czasu przeszłego czasownika regularnego robisz z jego tematu, czyli formy, której używasz z ik: to bezokolicznik bez -en, ze zmianami w pisowni, które już znasz. Bezokolicznik (pracować) daje temat .
- Zacznij od bezokolicznika: .
- Odejmij -en. To, co zostaje, to temat: .
- Postaw ge- przed tematem.
- Dodaj -t na końcu. Teraz masz imiesłów czasu przeszłego: .
W imiesłowie czasu przeszłego słychać temat. e w ge- to szybkie, lekkie e, jak w i .
Niektóre imiesłowy czasu przeszłego kończą się na -d zamiast na -t. Weź (mieszkać). Jego temat to . Dodaj ge- i -d, a dostaniesz (mieszkał). Następne części pokazują, jak wybrać między -t a -d.
Surowy temat
Żeby wybrać końcówkę, patrzysz na coś, co ten kurs nazywa surowym tematem: to bezokolicznik bez -en, bez żadnych innych zmian.
- : surowy temat to werk.
- : surowy temat to won.
- (dzwonić przez telefon): surowy temat to bell, z dwoma l, bo niczego nie zmieniasz.
Surowy temat nie ma żadnych zmian w pisowni, więc może wyglądać trochę inaczej niż temat, który piszesz. Przy wonen temat to woon, ale surowy temat to won; przy bellen temat to , ale surowy temat to bell. Przy wyborze końcówki zawsze używaj surowego tematu.
-t czy -d?
Najpierw sprawdź jedną rzecz: czy temat kończy się już na t albo d? Wtedy nic nie dodajesz na końcu (zobacz niżej). Jeśli nie, spójrz na ostatnią literę surowego tematu.
- Jeśli kończy się na t, k, f, s, ch albo p, imiesłów czasu przeszłego kończy się na -t.
- Jeśli kończy się na jakąkolwiek inną literę, imiesłów czasu przeszłego kończy się na -d.
Tych sześć to spółgłoski bezdźwięczne: wymawiasz je samym oddechem, bez użycia głosu. -t też jest bezdźwięczne, więc pasuje po nich. Wszystkie inne litery dostają -d. To zasada pisowni, więc zawsze decydujesz według liter.
| Bezokolicznik | Surowy temat kończy się na | Imiesłów czasu przeszłego |
|---|---|---|
| (pracować) | k daje -t | (pracował) |
| (robić) | k daje -t | (zrobił) |
| (gotować) | k daje -t | (gotował) |
| (mieszkać) | n daje -d | (mieszkał) |
| (uczyć się) | r daje -d | (uczył się) |
| (dzwonić przez telefon) | l daje -d | (dzwonił) |
Przez jakiś czas możesz zaglądać do tej listy. Z praktyką właściwa końcówka zacznie przychodzić naturalnie.
Dwie małe uwagi. Patrz na litery, a nie na to, jak brzmią: litery g nie ma na liście, chociaż wymawia się ją jak ch. A lekcja 27 poziomu A2 da ci przydatne słowo do zapamiętania tych sześciu liter; do tego czasu korzystaj z listy powyżej.
Uszy tu nie pomogą
Posłuchaj i . Oba słowa kończą się dźwiękiem t, bo d na końcu słowa brzmi jak t. Uszy nie odróżnią więc tych dwóch końcówek, ale surowy temat tak: werk kończy się na k, a won na n.
Gdy mówisz, nikt nie słyszy różnicy. Ma ona znaczenie tylko przy pisaniu i dlatego decydujesz według surowego tematu, a nie według dźwięku.
Gdy temat ukrywa v albo z
Jest jedna pułapka. Temat nigdy nie kończy się na v ani z: na końcu tematu v pisze się jako f, a z jako s.
- (żyć) ma temat .
- (podróżować) ma temat .
Oba tematy kończą się na f albo s, a te litery są na liście. Ale surowy temat pokazuje prawdziwe litery: lev i reiz. Ani v, ani z nie jest bezdźwięczne, więc oba czasowniki dostają -d.
- (żył)
- (podróżował)
Dlatego gdy temat kończy się na f albo s, wróć do bezokolicznika i spójrz na literę przed -en.
Nie myl (żyć) z (mieszkać).
Gdy temat kończy się już na t albo d
Czasem końcówka już tam jest. Temat, który kończy się na t albo d, nie dostaje nic więcej na końcu. Znasz to z czasu teraźniejszego: hij praat, z jednym t.
- (rozmawiać): temat to , a imiesłów czasu przeszłego to .
- (odpowiadać): temat to , a imiesłów czasu przeszłego to .
Dodajesz tylko ge- z przodu. gepraatt i geantwoordd to nie są słowa.
Dlatego zawsze najpierw zadaj sobie to pytanie: czy temat kończy się już na t albo d? Jeśli tak, dodajesz tylko ge-. Jeśli nie, użyj surowego tematu i listy spółgłosek bezdźwięcznych.
Gdzie stoją słowa
Znasz ten szyk z czasowników modalnych: (Jutro muszę pracować.) Czasownik modalny stoi na drugim miejscu, bezokolicznik na samym końcu, a wszystko inne między nimi.
Czas przeszły złożony działa tak samo. Czasownik posiłkowy stoi na drugim miejscu, a imiesłów czasu przeszłego na samym końcu.
Pracowałem.
Pracowałem wczoraj.
Wczoraj dzwoniłem do mamy.
Środek może się wydłużać, o czas, rzecz albo miejsce, ale ostatnim słowem jest zawsze imiesłów czasu przeszłego. Gdy słuchasz niderlandzkiego, czekaj na to ostatnie słowo: ono mówi, co się stało.
Ugotowałeś zupę.
Ona mieszkała w Amsterdamie.
Uczyliśmy się niderlandzkiego.
Zaczynanie od czasu i pytania
Możesz też zacząć od określenia czasu. Czasownik zostaje na drugim miejscu, jak w lekcji 5 poziomu A1, więc podmiot przesuwa się za niego.
Wczoraj pracowałem.
W pytaniu tak/nie czasownik posiłkowy idzie na pierwsze miejsce, a imiesłów czasu przeszłego zostaje na końcu. Mówisz z -t, ale gdy stoi po czasowniku, czasownik traci -t.
Pracowałeś wczoraj?
Zaprzeczanie
Używaj (nie) tak jak w czasie teraźniejszym. Stoi przed imiesłowem czasu przeszłego, po określeniu czasu i po rzeczy, którą znają obie strony.
Wczoraj nie pracowałem.
Nie dzwoniłem do mamy.
Nie mieszkałem w Amsterdamie.
W trzecim zdaniu niet nie stoi tuż przed imiesłowem czasu przeszłego. Przy miejscu stoi przed całym określeniem miejsca.
Kiedy to się stało?
Zdanie o przeszłości często mówi, kiedy. Oto kilka określeń czasu dla przeszłości.
- (wczoraj)
- (w zeszłym tygodniu)
- (trzy dni temu)
Słowo (temu) stoi po określeniu czasu.
W zeszłym tygodniu pracowałem w Amsterdamie.
Trzy dni temu dzwoniłem do mamy.
W obu zdaniach czas stoi w środku, przed miejscem albo rzeczą. Bez określenia czasu zdanie dalej mówi o przeszłości: czasownik posiłkowy i imiesłów czasu przeszłego już mówią słuchaczowi, że to się skończyło.
Co będzie później
W tej lekcji były tylko czasowniki regularne z hebben. Niektóre rzeczy zostawiamy na kolejne lekcje.
- Niektóre czasowniki używają jako czasownika posiłkowego, na przykład czasowniki oznaczające chodzenie, przychodzenie i zostawanie. Niektóre imiesłowy czasu przeszłego są też nieregularne. Lekcja 2 poziomu A2 omawia jedno i drugie.
- Czasowniki zaczynające się od be-, ver- albo ge- oraz czasowniki rozdzielne (lekcja 20 poziomu A1) tworzą imiesłów czasu przeszłego trochę inaczej. Omawia je lekcja 3 poziomu A2.
- Niderlandzki ma też drugi sposób mówienia o przeszłości: z jednym czasownikiem, bez czasownika posiłkowego. Omawia go lekcja 4 poziomu A2.
Spróbuj samodzielnie
Utwórz imiesłów czasu przeszłego. Najpierw znajdź surowy temat i zobacz, na co się kończy.
- (tańczyć)
- (grać)
- (czekać)
Teraz weź to zdanie: Zmień je na trzy sposoby:
- Zaprzecz.
- Zacznij od określenia czasu.
- Zadaj pytanie ze słowem .
Odpowiedzi
- Surowy temat to dans. Kończy się na s, spółgłoskę bezdźwięczną, więc imiesłów czasu przeszłego kończy się na -t: (tańczył).
- Surowy temat to spel. Kończy się na l, więc imiesłów czasu przeszłego kończy się na -d: (grał).
- Surowy temat to wacht. Kończy się już na t, więc na końcu nic nie dodajesz: (czekał).
Trzy zmiany:
- Zaprzeczenie: — Wczoraj nie pracowałem.
- Początek od określenia czasu: — Wczoraj pracowałem.
- Pytanie: — Pracowałeś wczoraj?
Teraz powiedz to na głos: wybierz czasownik z tej lekcji i opowiedz komuś o swoim wczorajszym dniu.
Podsumowanie
- Czas przeszły złożony ma dwa czasowniki: czasownik posiłkowy (formę hebben) na drugim miejscu, a w pytaniu na pierwszym, oraz imiesłów czasu przeszłego na samym końcu.
- W czasowniku regularnym imiesłów czasu przeszłego = ge- + temat + -t albo -d. Jest taki sam dla każdej osoby.
- Najpierw zapytaj: czy temat kończy się już na t albo d? Wtedy nie dostaje nic więcej.
- Jeśli nie, spójrz na koniec surowego tematu (bezokolicznika bez -en): t, k, f, s, ch, p dają -t, każda inna litera daje -d.
- Temat może ukrywać v albo z za f albo s. Sprawdź bezokolicznik.
- niet stoi przed imiesłowem czasu przeszłego i przed określeniem miejsca. Określenia czasu: , , .
| Bezokolicznik | Co decyduje | Imiesłów czasu przeszłego |
|---|---|---|
| surowy temat kończy się na k | ||
| surowy temat kończy się na n | ||
| surowy temat kończy się na v, nie na f | ||
| temat kończy się już na t |
W zeszłym tygodniu pracowałem w Amsterdamie.
Następna lekcja: czasowniki, które w czasie przeszłym złożonym używają zijn, oraz nieregularne imiesłowy czasu przeszłego.